Fâil ve Mef'ûl

Fiilin iki tarafı

Nahiv, cümleyi duyguya göre değil, öğelerin görevine göre okur. Fiil cümlesinde önce fiilin kendisi sorulur, sonra iki soru gelir: bu işi kim yaptı, bu iş kimin üzerine geçti? Birinci sorunun cevabı fâildir. İkinci sorunun cevabı, geçişli fiillerde mef’ûlün bihtir.

Fâil, fiili yapan isimdir ve merfûdur. Ref alameti, tekil isimde çoğunlukla dammedir. Mef’ûlün bih, fiilin tesir ettiği isimdir ve mansûbdur. Nasb alameti, tekil isimde çoğunlukla fethadır. Bu iki hareke, cümlenin gözle görülen haritasıdır.

Örnek cümle: خَلَقَ اللَّهُ الْإِنْسَانَ

• خَلَقَ fiildir, mazi, malum.
• اللَّهُ fâildir, merfû.
• الْإِنْسَانَ mef’ûlün bihtir, mansûb.

Kök خ ل ق halk burada “yaratmak” anlamındadır. İrab, anlamı süslemez; kimin yapan, kimin yapılan olduğunu harekeyle sabitler.

İrab tablosu

Sık karışan yer

Türkçede özne her zaman fiilden önce durduğu için, Arapçada fiilden sonra gelen merfû isim ilk bakışta nesne sanılabilir. Sıra yanıltır, hareke yanıltmaz. اللَّهُ damme ile merfûdur, öyleyse fâildir. الْإِنْسَانَ fetha ile mansûbdur, öyleyse mef’ûldür. Takdim ve tehir olsa da irab görevini korur.

Mef’ûl her fiilde bulunmak zorunda değildir. Lazım fiil, mef’ûl istemez. جَاءَ زَيْدٌ cümlesinde زيد fâildir; ortada mansûb bir mef’ûl aranmaz. Geçişli fiilde ise mef’ûl düşerse anlam eksik kalır: “yarattı” dendiğinde, neyin yaratıldığı sorusu açık kalır.